اقوام ایرانی یا ملیت های ایران | یکپارچگی یا تجزیه در بستر چالش های قومیت و ملیت |کامیل احمدی و همکاران| ناشر آوای بوف

📕 اقوام ایرانی یا ملیت های ایران | یکپارچگی یا تجزیه در بستر چالش های قومیت و ملیت |کامیل احمدی و همکاران| ناشر آوای بوف

ناشر: نشر آوای بوف- دانمارک

نشر: آوای بوف: ۲۰۲۵
شابک:

اقوام ایرانی یا ملیت‌های ایران
978-87-93926-27-1

ئێتنیکە ئێرانییەکان یان نەتەوەکانی
ئێران:
978-87-93926-30-1

معرفی کتاب:

جامعه ایران از دیرباز با زیست چندقومیتی-ملیتی و چندهویتی قوام و دوام یافته است. برخی از ‌صاحب‌نظران بر این باورند که هر تبیین تعمیمی دربابِ جوامع چندقومیتی-ملیتی بدون عنایت و بررسی عامل قومیت از کفایت و بسندگی لازم برخوردار نخواهد بود. با توجه ‌به اهمیت فزاینده و پایدار اجتماعات قومی در تکوین و تحکیم انسجام اجتماعی و آینده سیاسی ایران، بررسی علمی اقوام بیش‌ازپیش باید مورد توجه واقع شود.

این اثر پژوهشی درباب هویت، قومیت و ملیت با محوریت صلح است که در سیزده استان ایران با نگاهی مردم‌شناختی انجام گرفته است. کار مطالعاتی این پژوهش که به‌طور عمده بر روی افراد متخصص و نخبه‌، و با درصدی کمتر بر روی گروه عوام و مردم عادی متعلق به گروه‌های قومی- ملی ایران انجام شد، کە با اذعان به اهمیت قومیت- ملیت‌ها در مناسبات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران معاصر و تاثیرپذیری معنادار تحولات جاری و آتی از این متغیر اساسی، از دید تفسیرگرایی و روش‌شناسی کیفی با استفاده از روش نظریۀ زمینه‌ای به واکاوی پاسخ این پرسش‌ها و تبیین وجوه مختلف مسائل قومی- ملی در ایران می‌پردازد که قومیت- ملیت‌‌ها چه درکی از خویشتن و از هویت‌های دیگری‌ که با آن‌ها غیریت‌سازی می‌کنند، دارند؟ خود را در کجای ساختار سیاسی و اقتصادی جامعۀ ایران می‌بینند و نظرشان دربارۀ همگرایی، مشارکت سیاسی، زبان مادری، و مرکز _ پیرامون چیست؟

سامان این اثر پژوهشی، افزون بر پیشگفتار، مقدمه و نتیجه‌گیری، چهار فصل اصلی و یک فصل ضمیمه را شامل می‌شود. در فصل نخست ابعاد مفهومی و نظری هویت، قومیت و ملیت به مثابه مفاهیم پایه پژوهش بررسی شده است تا از خلال توصیف و تشریح مفاهیم و مبانی نظری، زمینه فهم اصولی بُعد نظری موضوع فراهم گردد و با اتکا به رهیافت‌های نظریِ دارای قابلیت تبیینی در شناخت و تحلیل امر قومی در ایران معاصر، بستر نظری ارائه مدل مفهومی پژوهش و تحلیل وجوه متکثر پدیدارهای قومی- ملی در ایران معاصر فراهم گردد. در فصل دوم با مروری مطالعاتی بر تاریخچه اقوام- ملت‌ها در ایران، پیشینه، جایگاه و نقش سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی اقوام ایرانی در تاریخ ایران بالاخص دوره معاصر تشریح شده است و تصویری کلی اما جامع از اقوام در پهنه کلی جغرافیا، تاریخ و فرهنگ ایران ارائه شده است، در پایان فصل نیز بازنمایی این نقش و زوایای آن در مطالعات قوم شناختی ایران مورد بازخوانی قرار گرفته است. فصل سوم که جانمایه کتاب است؛ تحلیل و تفسیر یافته‌های پژوهش میدانی را در خود جای داده است. داده‌ها و اطلاعات گردآوری شده تحقیق میدانی در این فصل پس از طی مراحل پژوهشی استخراج، کُدگذاری و معنابخشی به داده‌های کیفی در قالب مضامین سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در اشکال متنوع تحلیل‌های توصیفی و آماری ارائه شده‌اند. فصل چهارم کتاب مشتمل بر نتیجه‌‌گیری و پیشنهادات است، که در آن، پس از ارائه جمع‌بندی کلی یافته‌های توصیفی و تبیینی اثر، راهکارهای پیشنهادی به منظور حل مسائل هویت قومی و عبور از مشکلات متاثر از تعارضات قومی ارائه شده است. فصل ضمیمه که شامل تبیین رخدادهای سیاسی و اجتماعی ایران از سال 1398 تا 1401 می‌شود، فصل پایانی کتاب است.

تفسیر و تحلیل یافته‌ها و دستاوردهای این پژوهش درباب وضعیت اقوام و مسئله قومیت در ایران، با اذعان به همبستگی و همزیستی تاریخی اقوام در این سرزمین، از روند فزاینده واگرایی قومی در ایران حکایت دارد، که عامل اساسی و شتاب‌دهنده آن گفتمان‌های ملی‌گرای مسلط و ماهیت نظام‌های سیاسی حاکم در ایران هستند، که با سیاست‌های قومی و مذهبی خویش، آرایشی از هویت سرزمینی و ملی را رقم زده‌اند، که انزوا و حذف هویت قومی و امحای حقوق و شایستگی‌های اقوام از پیامدهای ناگزیر آن به شمار می‌رود.

این روند در دهه‌های اخیر و تحت حاکمیت ایدئولوژیک رژیم جمهوری اسلامی و در همسویی با بحران‌های کلان سیاسی واجتماعی داخلی و بین‌المللی، به شکل مضاعفی تشدید شده است، چنان که بسیاری از صاحب‌نظران حوزه اجتماع و سیاست هشدار داده‌اند؛ که با تداوم روند کنونی، فروپاشی ارکان حیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران و به محاق فرورفتن امکان صلح حتمی خواهد بود.

نتایج به‌دست‌آمده، دو سناریوی اصلی را برای ایران ترسیم کرده است: ثبات اجتماعی، و زوال سرمایۀ اجتماعی. درصورت تداوم وضعیت کنونی، که سرمایۀ اجتماعی در ابعاد مختلف دچار زوال شده است، در نهایت شاهد فروپاشی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و دینی خواهیم بود، اما در سناریوی دوم ثبات اجتماعی حاصل خواهد شد و این سناریو را می‌توان سناریوی مطلوب نامید که البته احتمال وقوع آن بعید بنظر می رسد. با توجه به انباشت بحران‌ها و فقدان اراده‌ای عقلانی و راهبردی از سوی حاکمیت جهت مواجهه با آن، در این سال‌های پایانی قرن چهاردهم، افق‌های‌ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشور بیش از هر زمان دیگری، آینده مبهم و پرچالشی را به تصویر می‌کشند که فروپاشی اجتماعی، افزایش روند نارضایتی‌ها، شورش‌ها و تحرکات اجتماعی و اقتصادی و ظهور ایده جنبش‌های انقلابی و عبور از رژیم حاکم از سناریوهای احتمالی آن خواهد بود.

این کتاب با مطالعه بر روی پنج قوم تُرک، کُرد، بلوچ، عرب و فارس انجام شده و توسط نشر آوای بوف در سال 2025 در لندن به چاپ رسیده است.

بعضی از داده های میدانی قابل‌توجه این پژوهش در قالب نمودارهای به‌قرار ذیل‌اند:

از دیدگاه نخبگان، اقوام ایرانی از منظر مذهب و دین مورد تبعیض قرار می‌گیرند و میان مذاهب شکاف عمیقی وجود دارد. البته ازنظر عوام نیز (60٫3) چنین تبعیضی وجود دارد.

براساس داده‌های به‌دست‌آمده، 85٫9 درصد از نخبگان و 63٫9 درصد از عامۀ مردم معتقد بودند آموزش به زبان مادری حقی مشروع و قانونی است. همچنین 14٫1 از نخبگان و 15٫7 از عوام مخالف مشروعیت دادن یادگیری به زبان مادری بودند.

گروه‌های قومی بر این باورند که علیه آن‌ها تبعیض صورت می‌گیرد و این تبعیض در بخش مناصب و سمت‌های کشوری نمود پررنگ‌تری دارد به‌گونه‌ای که 84٫4 درصد از نخبگان و 85٫5 درصد از عوام بر این باور بودند که اقوام ایرانی درمعرضِ تبعیض و نابرابری سیاسی‌ قرار دارند.

فقدان فرصت اشتغال برای اقوام وجهی از نابرابری اقتصادی است که یکی از مطالبات اصلی گروه‌های قومی است. بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده، 89.8 درصد از نخبگان و 81.9 درصد از عوام بر این باور بودند که فرصت‌های شغلی در بین اقوام به نسبت برابر توزیع نشده است و تنها 10.2 درصد از نخبگان و 8.4 درصد از عوام بر این باور بودند که در زمینۀ اشتغال فرصت های برابری برای اقوام وجود دارد.

احساس نابرابری اقتصادی در میان اقوام یکی از مؤلفه‌های مطرح‌شده در این پژوهش است که براساس یافته‌های به‌دست‌آمده، 90.6 درصد از نخبگان معتقدند اقوام در ایران از نابرابری اقتصادی رنج می‌برند که این درصد در بین عوام 88 درصد است و بیانگر آن است که درصد بالایی از هردو گروه بر این باورند که میزان شکاف و تبعیض اقتصادی در کشور بسیار زیاد است.

یکی دیگر از مؤلفه‌های موردبررسی در این پژوهش میزان حسّ تبعیض در حقوق شهروندی ـ قومی بود که براساس داده‌های پژوهش، 73٫4 درصد از نخبگان معتقد بودند اقوام به‌صورت برابر از حقوق شهروندی برخوردار نیستند. ازآن‌جاکه بیشتر مصاحبه‌شوندگان در بخش عوام معنا و مفهوم واقعی از حقوق شهروندی در ذهن نداشتند و به‌هنگام توضیح ‌دربارۀ این مفهوم مشخص شد آنچه آنان از حقوق شهروندی استنباط می کنند با معنای واقعی این اصطلاح فاصله زیادی دارد، بنابراین یافته‌های کمّی مربوط به عوام در این بخش حذف شد.

ژیانی فرەئێتنیکی-نەتەوەیی و فرەشوناسی تایبەتمەندیەکی لەمێژەی کۆمەڵگای ئێرانە. بۆیە هەندێ لە بیرمەندان لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەر شرۆڤەیەکی گشتگر لەسەر کۆمەڵگا فرەئێتنیکییەکان بەبێ ئاوڕدانەوە و تاوتوێکردنی فاکتەری ئێتنیسیتە سەقەت و ناتەواوە. بەپێی گرنگیی هەمیشەیی کۆمەڵگا ئێتنیکییەکان لە سازدان و پتەوکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتیدا، تاوتوێکردنی زانستیی ئێتنیکەکان زیاتر لە ڕابردوو ئاوڕی پێویستی بە شیکردنەوە و توێژینەوەیە.

ئەم بەرهەمە، لێکۆڵینه‌وه‌یه‌که‌ سه‌باره‌ت به‌ شوناس، ئێتنیسیتە و نەتەوە له‌سه‌ر ته‌وه‌ری ئاشتی که‌ به‌ ڕوانگه‌یه‌کی خه‌ڵکناسانه‌ له‌ سێزده‌ پارێزگای ئێران ئه‌نجام دراوه‌. ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌ که‌ به شێوازێکی سەرەکی‌ له‌سه‌ر که‌سانی نوخبە و پسپۆڕی گرووپه‌ ئێتنیکی-نەتەوەییەکانی ئێران‌ و تا ڕادەیەکی کەمیش بە گەڕانەوە بۆ که‌سانی ئاسایی و خه‌ڵکی کووچه‌ و کۆڵان ئەنجام دراوە، ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ کە لە ڕوانگەی شرۆڤەگەرایی و میتۆدناسیی چۆنایەتییەوە، بە میتۆدی تیۆریی بنەمایی (گرۆندد تیۆری)‌ ‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بداته‌وه‌ که‌ ئەتنیک-نەتەوەکان چ تێگه‌یشتنێکیان له‌ خۆیان و شوناسه‌کانی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ لێک جیاوازیان ده‌کاته‌وه‌ و له‌ پێکهاته‌ی سیاسی، ئابووری و کۆمه‌ڵگای ئه‌مڕۆی ئێران چ جێگه‌ و پێگه‌یه‌ک بۆ خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ و بیروڕایان له‌سه‌ر یه‌کگرتن، به‌شداری سیاسی، زمانی زگماکی و ناوه‌ند-په‌راوێز چییه؟

ئەم کتێبە بێجگە لە کورتە بەشەکانی پێش‌وتار، پێشەکی و دەرەنجام، لە چوار فەسڵی سەرەکی و فەسڵێکی پاشکۆ پێکهاتووە. لە پێش‌وتاردا بەستێنی سەرهەڵدانی بابەتە ئێتنیکییەکان لە ئێران و هۆکارە کەسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئاوڕدانەوەی زانستی لەسەریان خراوەنەتە ڕوو و دواتر لە پەنای لێکدانەوەی گشت ڕەهەندە پرسناسانەکانی بابەتی ئێتنیکی لە جێهانی هەنووکەدا، سیمایەکی ڕوونتر لە پێگە و گرنگایەتی دیاردەی ئێتنیکی لە ئێراندا، تێکڕای پرسیارە بنەماییەکان و میتۆدۆلۆژیی توێژینەوەکە روون کراونەتەوە. پێشەکی بەرهەمەکە وێڕای تێڕامانێکی گشتی بەسەر پرسی ئێتنیکی لە جیهاندا، باس لە پێکهاتە و داڕشتەی کتێبەکە و شیکردنەوەی تایبەتمەندییەکانی وەشان (دەقی)ی نوێی ئەم بەرهەمە دەکات. لە فەسڵی یەکەمدا، چەمک و تیۆرییەکانی شوناس، ئێتنیسیتە و نەتەوە وەک چەمکە بنەماییەکانی توێژینەوە تاوتوێ کراون تاکوو بە یارمەتیی تیشک خستنە سەر چەمک و بنەما تیۆرییەکان، بەستێنێکی گونجاوی شیکاری بۆ هەڵسەنگاندنی بابەتەکان بێتە ئاراوە. لە فەسڵی دووهەمدا، وێڕای پێداچوونەوەیەکی پوخت بەسەر مێژووی ئێتنیک-نەتەوەکان لە ئێراندا، ڕابردو، پێگە و دەوری سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری و کەلتوورییان لە مێژووی ئێران بە تایبەت سەردەمی هاوچەرخدا شرۆڤە کراوە. لە کۆتایی ئەم فەسڵەشدا، خوێندنەوەی دیاردەی ئێتنیکی و ئێتنیکی-نەتەوەیی لە ڕوانگەی ئێتنیک‌ناسانی ئێرانەوە، بە شێوازێکی ڕەخنەیی خراوەتە بەر باس و لێکدانەوە. فەسڵی سێیەم کە کرۆکی کتێبەکەیە، باس و شێکردنەوەی دەستکەوتەکانی توێژینەوەی مەیدانیی لەخۆ گرتووە. دراوە و زانیارییە کۆکراوەکانی توێژینەوەی مەیدانی پاش تێپەراندنی قۆناغەکانی کۆددانان و واتابەخشی، بە یارمەتیی شیکاریی ئاماری و هێڵکاری، لە دووتوێی واتا سیاسی، کولتووری، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا، خراوەنەتە بەردەست. فەسڵی چوارەم، لە دەرەنجام و پێشنیارەکان پێکهاتووە، کە تێیدا پاش کۆبەستنێکی گشتیی دەرەنجامەکان، مۆدیلی چەمکیی لێکۆڵینەوەکە داڕێژراوە و لەسەر ئەوبنەما لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئێتنیسیتە لە ئێراندا شی کراوەتەوە و ئەو کات ڕێکار و گەڵاڵەکان بە مەبەستی چارەسەرکردنی ئاشتیخوازانەی کێشە و گرفتە ئێتنیکییەکان پێشکەش کراون. فەسڵی کۆتایی، واتا پاشکۆش دەپەرژێتە سەر ئەو رووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییانەی کە لە نێوان ساڵانی ١٣٩٨ بۆ ١٤٠١ی هەتاویی گۆڕپانی گشتیی ئێرانیان گرتەوە.

لێکدانەوە و شیکردنەوەی دەرەنجام و دەسکەوتەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە سەبارەت بە پێگەی ئێتنیکەکان و پرسی ئێتنیکی لە ئێران، وێڕای داننان بە پێوەندی و پێکەوەژیانی مێژوویی ئێتنیکەکان لەم وڵاتەدا، داهاتووی ئێران لە ئاسووی دوو سیناریۆدا وینا دەکات؛ سیناریۆی سەقامگیری کۆمەڵایەتی و سیناریۆی لەناوچوون و ڕووخانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی، کە ئاماژە بە ڕەوتی ڕوو لە زیادبوونی لێکترازانی ئێتنیکی لە ئێراندا دەکات و هۆکاری سەرەکی و خێراکەری ئەم دیاردە بۆ گوتارە ناسیۆنالیستییە باڵادەستەکان و سروشتی سیستەمی سیاسیی دەسەڵات لە ئێراندا دەگەڕێتەوە، کە بە سیاسەتی ئێتنیکی و ئایینی خۆیان، سیمایەک لە شوناسی نیشتمانی و نەتەوەییان نەخشاندووە، کە پەراوێز خستن و سڕینەوەی شوناسی ئێتنیکی و پشتگوێخستنی ماف و شایستەیی گرووپە ئێتنیکەکانی لێ کەوتۆتەوە.

ئەم ڕەوتە لە دەیان ساڵی ڕابردوودا لەژێر دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیکی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامیدا و هاوتەریب لەگەڵ قەیرانە سیاسی و کۆمەڵایەتییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان چڕتر بووەتەوە، هەروەک زۆرێک لە شارەزایانی بواری کۆمەڵگا و سیاسەت هۆشدارییان داوە؛ کە بە درێژەدان بە پرۆسەی ئێستا، داڕمانی کۆڵەکەکانی ژیانی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی ئێران و ئەگەری لەناوچوونی بواری ئاشتەوایی حەتمی دەبێت.

بە لەبەرچاوگرتنی ڕەهەندە یاسایی، پێکهاتەیی و دامەزراوەییەکانی هەڵاواردن و چەوساندنەوەی ئێتنیکی و ئایینزایی لە ئێراندا کە لە ئاستێکی باڵاتردا بەستراوەتەوە بە سروشتی ڕژێمی سیاسیی دەسەڵاتەوە، هەر جۆرە هەوڵ و کردارێک بۆ گۆڕینی ئەو پەیوەندییانە و بەدیهێنان و دابینکردنی مافە ئێتنیکەکان بەگوێرەی بنەماکانی ماڤی مرۆڤ و ئازادییە چەسپاوەکانی نێو ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان، پێویستیان بە گۆڕانکاری لە کۆڵەکەکانی دەسەڵاتی سیاسی وڵاتدا هەیە بەجۆرێک کە بە پشتبەستن بە توانای سیاسی و کۆمەڵایەتی پێکەوەژیان و ئاشتیخوازانە، تێکڕای دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی و دوژمنایەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، بوار بۆ ئەم گۆڕانکارییە دابین بکرێت و گواستنەوەیەکی سەرکەوتوو لە دۆخی قەیراناوی بەرەو بارودۆخێکی لەبار ڕووبدات. لە بارودۆخی ئێستای ئێراندا، بە لەبەرچاوگرتنی هەڵوێستەکانی حکوومەت و پلانە کورتخایەن و مامناوەندەکانی، بەداخەوە کەمترین ئامادەکارییەکان لەبەردەستدا نین و تەنانەت تیشکێکی هیواش بۆ کردنەوەی دەرگاکانی گۆڕانکاری لە لایەن دەسەڵاتەوە نییە، بۆیە بەهۆی کەڵەکەبوونی قەیرانەکان و نەبوونی ئیرادەیەکی عەقڵانی و ستراتیژی لەلایەن رژێمەوە بۆ بەرنگاربوونەوەی، لەم ساڵانەی کۆتایی سەدەی ١٤دا، ئاسۆی ئابووری و سیاسی و کەلتووریی وڵات، زیاتر لە هەر سەدەمێکی‌تر، داهاتوویەکی تەمومژاوی وێنا دەکەن کە داڕووخانی کۆمەڵایەتی، زیادبوونی پرۆسەی ناڕەزایی و ئاژاوە و بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان و سەرهەڵدانی بیرۆکەی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکان و تێپەڕاندنی ڕژێمی دەسەڵاتدار سیناریۆی ئەگەری دەبێت.

ئەم بەرهەمە بریتییە لە توێژینەوە لەسەر پێنج ئەتنیکی تورک، کورد، بەلووچ، عەرەب و فارس، و لەلایەن وەشانخانەی ئاڤای بووف، ساڵی 202٥ چاپ کراوە.

هەندێک لە زانیارییە مەیدانییە گرنگەکانی ئەم توێژینەوەیە لە خوارەوەدا خراونەتە ڕوو:

کەواتە لەڕوانگەی تاقمی بلیمەت و ئێلیتەوە، ئەتنیکە ئێرانییەکان بەهۆی ئایین و ئایینزاوە هەڵاواردنیان لەسەر دەکرێ و کەلێنێکی گەورە دەکەوێتە نێوان ئایینزاکان. ئەڵبەت لەڕوانگەی خەڵکی ئاساییشەوە ئەم هەڵاواردنە (سەتا 60.3) پشتڕاست کراوەتەوە.

بەپێی ئەنجام و زانیارییە دەستکەوتووەکان، سەتا 85.9ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت و سەتا 63.9 خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەو باوەڕەن کە خوێندن و پەروەردە بە زمانی دایکی مافێکی یاساییە. هەروەها سەتا 14.1ی تاقمی بلیمەت و سەتا 15.7ی خەڵکی ئاسایی نەیاری شەرعییەتی پەروەردە بە زمانی دایکین.

گرووپە ئەتنیکییەکان لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەڵاواردنیان بەرامبەر دەکرێ و ئەم هەڵاواردنە لە بەشی پۆست و کورسییەکانی وڵاتدا ڕەنگدانەوەیەکی بەرچاوتری هەیە، سەتا 84.4ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت و سەتا 85.5ی خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەوە باوەڕە بوون هەڵاواردن و نابەرامبەری سیاسییان بەرامبەر ئەتنیکەکانی ئێران بوونی هەیە.

نەبوونی هەلی کار بۆ ئەتنیکەکان لایەنێکی نایەکسانی ئابوورییە کە یەک لە داواکارییە سەرەکییەکانی ئەتنیکەکانە. بەپێی زانیارییە دەستکەوتووەکان، سەتا 89.8ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت و سەتا 81.9ی خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە هەلی کار بەشێوەی دادپەروەرانە لەنێو ئەتنیکەکاندا دابەش نەکراوە و تەنیا سەتا 10.2ی تاقمی بلیمەت و سەتا 8.4ی خەڵکی ئاسایی لەسەر ئەو باوەڕەن کە لە بواری هەلی کاردا دەرفەتی دادپەروەرانە و یەکسان دراوەتە ئەتنیکەکان.

هەستکردن بە نایەکسانیی ئابووری لەنێو ئەتنیکەکانی ئێراندا یەک لە لایەن باسکراوەکانی ئەم توێژینەوە پێک دێنێت و بەپێی زانیاری و ئەنجامەکان سەتا 90.6ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت لەسەر ئەو باوەڕەن کە نایەکسانیی ئابووری لە ئارادایە و سەتا 88ی خەڵکی ئاساییش هەمان ڕوانگەیان هەیە و ئەمەش سەلمێنەر و پیشاندەری ئەو ڕاستییەیە کە زۆرینەی هەردوو گرووپەکە دان بە هەبوونی کەلێن و هەڵاواردنی ئابووریی بەرچاو لە ئێراندا دەکەن.

لایەن و بابەتێکی دیکەی ئەم توێژینەوە بریتییە لە ڕێژەی هەستکردن بە هەڵاواردن لەمەڕ مافەکانی شارومەندی-ئەتنیکی کە بەپێی زانیاری و ئەنجامەکانی توێژینەوە، سەتا 73.4ی تاقمی بلیمەت و ئێلیت لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە مافەکانی شارومەندی بەشێوەی یەکسان و دادپەروەرانە دابەش نەکراون. چونکە زۆرینەی خەڵکی ئاسایی تێگەیشتنێکی ڕوون و تەواویان لەسەر مافی شارومەندی نەبوو لەکاتی شرۆڤەکردنی ئەم چەمکەدا دەرکەوت کە تێگەیشتنی خەڵکی ئاسایی لەو چەمکە لەگەڵ واتا و مەبەستی تەواو و ڕاستەقینەی مافی شارومەندی لێک دوورن، بۆیە زانیاری و داتاکانی ئەم بەشە سڕاونەتەوە.

فرمت صوتی فارسی